Naar de navigatie

Militair erfgoed

De staat van het militaire erfgoed is gedeeltelijk onderzocht. Dat geldt bijvoorbeeld voor linies en stellingen die als landelijk of provinciaal project zijn aangemerkt. Vooral bij linies die tot 1963 onder de bescherming van de Kringenwet vielen, is het cultuurlandschap nog redelijk gaaf. Met de landweren is het minder goed gesteld: slechts een klein deel is behouden en ze verkeren vaak in slechte staat.

De staat waarin de 46 linies en stellingen in Nederland zich bevinden, is niet goed bekend. Door hun omvang en complexiteit vragen ze om een integrale aanpak. Voor stellingen of linies die zijn aangemerkt als provinciaal of landelijk project, is een integrale behouds- en ontwikkelingsvisie gemaakt, voor zowel de bouwkundige elementen als de militair relevante terreinen (schootsvelden, inundatiegebieden). Voor een aantal linies (waaronder de Stelling van Amsterdam, de Nieuwe Hollandse Waterlinie en Staats-Spaanse linies) zijn visies en uitvoeringsprogramma’s opgesteld.

Militair erfgoed is vaak lang onderhouden – van de aanleg tot het buiten functie raken. Het cultuur­landschap rondom stellingen en waterlinies werd bovendien beschermd door de Kringenwet van 1853. Deze wet specificeerde ‘kringen’ (600 m en 1000 m) rondom vestingwerken en beperkte in sterke mate wat er mocht worden gebouwd. Zo mochten in de eerste 600 meter (de ‘middelbare kring’) geen bomen of gebouwen van baksteen of beton worden geplaatst. Op die manier hebben stellingen jarenlang invloed gehad op de ruimtelijke ordening van een groot gebied. De Kringenwet is in 1963 ingetrokken, waardoor rond steden en dorpen ruimte voor woningbouw vrijkwam. Tegenwoordig wordt deze ruimte ook benut voor werken in het kader van waterberging en de ecologische hoofdstructuur (EHS). Bij linies die als project zijn geoormerkt, probeert men aan te sluiten op historische structuren. Om het behoud van de forten te garanderen zoekt men voor deze gebouwen nieuwe bestemmingen.

De landweren raakten al in de zestiende eeuw in onbruik. Daarom zijn de meeste landweren verdwenen.67 Slechts delen van de aardlichamen en grachten zijn bewaard gebleven. De specifieke houtige gewassen die hier waren aangeplant, zijn grotendeels verdwenen. Hier en daar worden landweren weer hersteld of zichtbaar gemaakt. Soms worden ze ook weer beplant, maar vanwege de hoge kosten68 en de huidige ligging in bosrijke omgevingen komt dit weinig voor.

De Stelling van Amsterdam

De meeste forten in de Stelling van Amsterdam zijn in 1951 buiten gebruik gesteld. Fort IJmuiden was door het intrekken van de Kringenwet in 1963 de laatste. Daarmee kwam feitelijk een eind aan de stelling. Vanaf 1963 was er binnen de schootsvelden ruimte om te bouwen. Toch is het aan de Kringenwet te danken dat de Stelling over een lengte van 135 km en een breedte van drie tot vijf kilometer vrijwel onaangetast is.

De kaart laat de percentages zien van de mate van bebouwing of bosopstand binnen de ‘middelbare kring’ (de eerste 600 meter rond het object). Vooral de schootsvelden van het noordelijke deel van de stelling zijn nauwelijks aangetast. Maar ook in het zuidelijke deel van de stelling zijn de schootsvelden voor minder dan 25% bebouwd. Alleen rond het fort bij Hoofddorp en de vesting Weesp is het schootsveld voor meer dan 50% volgebouwd of begroeid – ondanks dat het gebied binnen de stelling door ruim 1,7 miljoen mensen wordt bewoond. Van hen wonen er circa 532.000 in het voormalige verdedigingsgebied, en van deze groep wonen er weer circa 326.000 in het voormalig inundatieterrein.

Het programmabureau Stelling van Amsterdam stimuleert en begeleidt de restauraties van forten en andere linieonderdelen. Stichting Het Noord-Hollands Landschap heeft het project Landschap met Liniedijken opgestart, dat de bedoeling heeft voor het noordwestelijke deel van de Stelling van Amsterdam beheer­plannen op te stellen. Dit project zal als pilot gelden voor beheer­plannen voor de hele stelling. De meeste forten zijn nu in erfpacht of eigendom van overheden of natuurorganisaties; de inundatie­werken worden voornamelijk beheerd door waterschappen.

67 Brokamp, B. (2007). Landweren in Nederland. Doctoraal scriptie Historische Geografie. Utrecht.

68 Stichting Landschapswacht (2007). Erfgoed niet vrijblijvend: over dilemma’s en problemen bij beheer van landschappelijk erfgoed in particuliere handen. Beek-Ubbergen: Stichting Landschapswacht.